ΟΙ ΑΥΛΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ: ΜΙΑ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Η ΦΛΟΓΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΑΠΟ ΤΟΝ JACOB SPON ΣΤΗ ΛΑΪΚΗ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ

Η ελληνική φλογέρα δεν είναι απλώς ένα μουσικό όργανο, αλλά ένα αντικείμενο που ενώνει τη φύση, τη θρησκεία και την τέχνη. Οι πληροφορίες που διασώζονται συνδυάζουν τις παρατηρήσεις των πρώτων περιηγητών με τις προφορικές παραδόσεις των Ελλήνων βοσκών. 1. Η ΜΑΡΤΥΡΙΑ ΤΟΥ JACOB SPON (1675-1676) Στο βιβλίο του «VOYAGE D'ITALIE, DE DALMATIE, DE GRÈCE ET DU LEVANT» (Τόμος Ι, σελ. 263-264), ο Γάλλος περιηγητής καταγράφει την πρώτη συστηματική αναφορά στην κατασκευή αυλών από οστά στην Ελλάδα. Το Πρωτότυπο Κείμενο: «...leurs flûtes, dont les plus communes sont de roseau : mais ils en font aussi d’os d'ailes de pélicans, ou d'autres grands

oiseaux, qu'ils font blanchir & polir fort proprement...» Η Σημασία της Αναφοράς: Ο Spon εντυπωσιάζεται από την ικανότητα των νησιωτών και των βοσκών να μετατρέπουν τα οστά των φτερών του πελεκάνου σε όργανα που «λευκαίνουν και γυαλίζουν με μεγάλη επιμέλεια». Μας μεταφέρει την εικόνα μιας Ελλάδας όπου η μουσική ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινής επιβίωσης στην ύπαιθρο. https://archive.org/.../voyageditalie.../page/36/mode/2up... 2. Η ΛΑΪΚΗ ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΞΑΓΝΙΣΜΟΣ Ενώ ο Spon εστιάζει στην εξωτερική εμφάνιση, η ελληνική λαογραφία (όπως καταγράφεται στο βίντεο) αποκαλύπτει τη βαθύτερη, σχεδόν μεταφυσική διαδικασία κατασκευής των κοκάλινων οργάνων:

Η Ταφή στο Χώμα: Το οστό (συνήθως από αετό ή άλλο αρπακτικό) θάβεται στο χώμα για να «καθαρίσει από το δούλι» (τους ιστούς). Η γη αναλαμβάνει να προετοιμάσει το υλικό, αποσυνθέτοντας ό,τι οργανικό έχει απομείνει, ώστε το κόκκαλο να γίνει κούφιο και καθαρό. Ο Εξαγνισμός στην Εκκλησία: Η μετάβαση από το ζώο στο μουσικό όργανο απαιτούσε μια πνευματική παρέμβαση. Οι οργανοπαίκτες πήγαιναν το κόκκαλο στην εκκλησία για να «εξαγνιστεί», μετατρέποντας ένα απομεινάρι θανάτου σε εργαλείο τέχνης και χαράς. Ο Στολισμός (Ξόμπλια): Μετά τον καθαρισμό και το άνοιγμα των οπών με πυρωμένο καρφί, το όργανο «κεντιόταν» με σύμβολα όπως η

γοργόνα, το φίδι ή το δέντρο της ζωής, προσφέροντας προστασία στον παίκτη. 3. ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Υπό τη γενική ονομασία «φλογέρα» διακρίνονται δύο βασικοί τύποι οργάνων, οι οποίοι παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές τόσο στην κατασκευή όσο και στον τρόπο χρήσης τους. Ο πρώτος τύπος είναι η ΟΝΤΩΣ ΦΛΟΓΕΡΑ, η οποία αποτελείται από έναν σκέτο σωλήνα με τρύπες και τίποτε άλλο. Πρόκειται για ένα όργανο που είναι πολύ πιο εύκολο στην κατασκευή του, αλλά ταυτόχρονα πολύ πιο δύσκολο στο παίξιμο. Η παραγωγή έστω και ενός στοιχειώδους ήχου απαιτεί μια ιδιαίτερη θέση των χειλέων και ένα ειδικό φύσημα, τεχνική που χρειάζεται αρκετή προσπάθεια και εξάσκηση μέχρι να κατακτηθεί. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν όργανα όπως το ΝΕΙ και το ΚΑΒΑΛΙ, τα οποία, αν και δεν είναι αμιγώς ποιμενικά, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της λογικής. Αξίζει να σημειωθεί ότι από ένα ορισμένο μήκος και πάνω, η λογική των δακτυλισμών αλλάζει, πράγμα που σημαίνει ότι οι μικρές και οι μεγάλες φλογέρες δεν παίζονται με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.

Ο δεύτερος τύπος είναι το ΣΟΥΡΑΥΛΙ, το οποίο είναι ουσιαστικά ένα φλάουτο με τάπα και «παραθυράκι». Σε αντίθεση με την απλή φλογέρα, το σουραύλι είναι πιο σύνθετο στην κατασκευή του, αλλά πολύ πιο εύκολο στο παίξιμο, καθώς ο ήχος παράγεται άμεσα με το απλό φύσημα, χωρίς να απαιτείται κάποιο ιδιαίτερο «κόλπο» από τον οργανοπαίκτη. Η πλέον εξευγενισμένη μορφή αυτού του οργάνου είναι το κλασικό σχολικό φλάουτο με ράμφος.

Οι τοπικές ονομασίες για αυτά τα όργανα παρουσιάζουν τεράστια ποικιλία και συχνά μπορούν να προκαλέσουν σύγχυση, καθώς ο κάθε τύπος μπορεί να αναφέρεται με διαφορετικό όνομα ανάλογα με την περιοχή. Στοιχεία Πηγής: Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών (http://www.kentrolaografias.gr/el) Περιοδικό ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ, Τόμος ΑΓ' (33), 1982-1984