Στην του πολιτισμού, η φωτιά δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο για τη δημιουργία, αλλά και για τη βίαιη επιβολή της σιωπής. Υπάρχει μια ανατριχιαστική συγγένεια ανάμεσα στο κάψιμο των βιβλίων και το κάψιμο των μουσικών οργάνων: και τα δύο αποτελούν απόπειρες να ακρωτηριαστεί η συλλογική μνήμη και να κατασταλεί η ανθρώπινη ελευθερία.Όταν το
1648 στη Ρωσία του Τσάρου Αλεξέιου, οι πλατείες γέμιζαν με τις πυρές των λαϊκών οργάνων, όπως η Ντόμρα, ο στόχος δεν ήταν το ξύλο και οι χορδές. Ήταν η φίμωση της σάτιρας, της χαράς και της ανυπακοής που εξέφραζαν οι Σκομορόχοι. Αντίστοιχα, από τις αρχαίες βιβλιοθήκες μέχρι τις διαβόητες πυρές του 20ού αιώνα, το κάψιμο των βιβλίων στόχευε στην εξόντωση της «επικίνδυνης» σκέψης.Το βιβλίο καίγεται για να σταματήσει η διάδοση της γνώσης.Το μουσικό όργανο καίγεται για να σταματήσει ο ήχος της ελευθερίας.Και στις δύο περιπτώσεις, η εξουσία επιχειρεί το ίδιο πράγμα: να επιβάλλει το απόλυτο σκοτάδι εκεί που προϋπήρχε το φως της δημιουργίας. Όπως όμως η σκέψη επιβιώνει μέσα από τον προφορικό λόγο, έτσι και η μουσική βρήκε τρόπο να αναγεννηθεί μέσα από τις στάχτες της, αποδεικνύοντας πως ό,τι πηγάζει από την ψυχή δεν μπορεί να απανθρακωθεί.«Εκεί όπου καίνε βιβλία, στο τέλος θα κάψουν και ανθρώπους.» — HEINRICH HEINE (1821)
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΟΙ ΨΙΘΥΡΟΙ ΤΗΣ ΣΤΑΧΤΗΣ – Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΣΚΟΜΟΡΟΧΩΝ
Στα μέσα του 17ου αιώνα, η Ρωσία ήταν ένας τόπος όπου η σιωπή θεωρούνταν ευλάβεια και η χαρά ύποπτη. Στο επίκεντρο αυτής της πνευματικής και πολιτικής αυστηρότητας βρισκόταν ο Τσάρος Αλεξέιος Μιχαήλοβιτς, ο επονομαζόμενος «Ηρεμότατος», ο οποίος όμως έμελλε να υπογράψει μια από τις πιο βίαιες πολιτιστικές διαταγές στην ιστορία της χώρας.
Στα μέσα του 17ου αιώνα, η Ρωσία ήταν ένας τόπος όπου η σιωπή θεωρούνταν ευλάβεια και η χαρά ύποπτη. Στο επίκεντρο αυτής της πνευματικής και πολιτικής αυστηρότητας βρισκόταν ο Τσάρος Αλεξέιος Μιχαήλοβιτς, ο επονομαζόμενος «Ηρεμότατος», ο οποίος όμως έμελλε να υπογράψει μια από τις πιο βίαιες πολιτιστικές διαταγές στην ιστορία της χώρας.
ΟΙ ΕΧΘΡΟΙ ΤΟΥ ΚΑΘΕΣΤΩΤΟΣ: ΟΙ ΣΚΟΜΟΡΟΧΟΙ
Πριν οι φλόγες τυλίξουν τα όργανα, υπήρχαν οι άνθρωποι που τα ζωντάνευαν. Οι Σκομορόχοι δεν ήταν απλοί μουσικοί. Ήταν οι φορείς μιας αρχαίας, παγανιστικής παράδοσης που επιβίωνε στις παρυφές του Χριστιανισμού. Περιπλανώμενοι από χωριό σε χωριό, με τα πρόσωπα βαμμένα ή καλυμμένα με μάσκες, έφερναν μαζί τους κάτι που η εξουσία φοβόταν: το γέλιο.
Πριν οι φλόγες τυλίξουν τα όργανα, υπήρχαν οι άνθρωποι που τα ζωντάνευαν. Οι Σκομορόχοι δεν ήταν απλοί μουσικοί. Ήταν οι φορείς μιας αρχαίας, παγανιστικής παράδοσης που επιβίωνε στις παρυφές του Χριστιανισμού. Περιπλανώμενοι από χωριό σε χωριό, με τα πρόσωπα βαμμένα ή καλυμμένα με μάσκες, έφερναν μαζί τους κάτι που η εξουσία φοβόταν: το γέλιο.
ΤΑ «ΔΙΑΒΟΛΙΚΑ» ΟΡΓΑΝΑ
Το κυρίαρχο όργανο αυτής της εποχής ήταν η Ντόμρα. Με το στρογγυλό της σώμα και τις τρεις χορδές, η Ντόμρα ήταν η φωνή του λαού. Μαζί με τα φλάουτα (svirel) και τα τύμπανα (bubni), συνέθεταν ένα ηχητικό τοπίο που η Εκκλησία χαρακτήριζε «δαιμονικό».
«Όπου ακούγεται η μουσική, εκεί ο Διάβολος χορεύει», έγραφαν τα εκκλησιαστικά κείμενα της εποχής.
Το κυρίαρχο όργανο αυτής της εποχής ήταν η Ντόμρα. Με το στρογγυλό της σώμα και τις τρεις χορδές, η Ντόμρα ήταν η φωνή του λαού. Μαζί με τα φλάουτα (svirel) και τα τύμπανα (bubni), συνέθεταν ένα ηχητικό τοπίο που η Εκκλησία χαρακτήριζε «δαιμονικό».
«Όπου ακούγεται η μουσική, εκεί ο Διάβολος χορεύει», έγραφαν τα εκκλησιαστικά κείμενα της εποχής.
ΤΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1648
Η σύγκρουση κορυφώθηκε με το διαβόητο διάταγμα (ukaz) του 1648. Ο Τσάρος, υπό την πίεση του Πατριάρχη Νίκωνα, διέταξε τον πλήρη αφανισμό της λαϊκής μουσικής. Οι εντολές ήταν σαφείς και τρομακτικές:
Η Κατάσχεση: Κάθε μουσικό όργανο που βρισκόταν σε σπίτι ή σε δημόσιο χώρο έπρεπε να παραδοθεί αμέσως στις αρχές.
Η Πυρά: Τα όργανα έπρεπε να συγκεντρωθούν σε κάρα, να μεταφερθούν έξω από τις πόλεις και να καούν δημοσίως.
Η Τιμωρία: Όποιος αρνούνταν να παραδώσει το όργανό του ή συνέχιζε να παίζει, αντιμετώπιζε τη μάστιγα (δημόσιο μαστίγωμα) και, σε περιπτώσεις υποτροπής, την εξορία στις εσχατιές της Σιβηρίας.
Η σύγκρουση κορυφώθηκε με το διαβόητο διάταγμα (ukaz) του 1648. Ο Τσάρος, υπό την πίεση του Πατριάρχη Νίκωνα, διέταξε τον πλήρη αφανισμό της λαϊκής μουσικής. Οι εντολές ήταν σαφείς και τρομακτικές:
Η Κατάσχεση: Κάθε μουσικό όργανο που βρισκόταν σε σπίτι ή σε δημόσιο χώρο έπρεπε να παραδοθεί αμέσως στις αρχές.
Η Πυρά: Τα όργανα έπρεπε να συγκεντρωθούν σε κάρα, να μεταφερθούν έξω από τις πόλεις και να καούν δημοσίως.
Η Τιμωρία: Όποιος αρνούνταν να παραδώσει το όργανό του ή συνέχιζε να παίζει, αντιμετώπιζε τη μάστιγα (δημόσιο μαστίγωμα) και, σε περιπτώσεις υποτροπής, την εξορία στις εσχατιές της Σιβηρίας.
Η ΠΡΩΤΗ ΦΛΟΓΑ
Φανταστείτε τη σκηνή στις όχθες του ποταμού Μόσχοβα: βουνά από ξύλινες Ντόμρες, σκαλισμένες με μεράκι από ανώνυμους τεχνίτες, να παραδίδονται στις φλόγες. Ο ήχος του ξύλου που σπάει στη φωτιά ήταν ο επιθανάτιος ρόγχος μιας ολόκληρης κουλτούρας. Η εξουσία πίστευε πως αν έκαιγε το όργανο, θα έκαιγε και τη μουσική.
Δεν γνώριζαν όμως πως η μουσική, όπως και η σκέψη, έχει την ιδιότητα να μεταμφιέζεται για να επιβιώσει.
Φανταστείτε τη σκηνή στις όχθες του ποταμού Μόσχοβα: βουνά από ξύλινες Ντόμρες, σκαλισμένες με μεράκι από ανώνυμους τεχνίτες, να παραδίδονται στις φλόγες. Ο ήχος του ξύλου που σπάει στη φωτιά ήταν ο επιθανάτιος ρόγχος μιας ολόκληρης κουλτούρας. Η εξουσία πίστευε πως αν έκαιγε το όργανο, θα έκαιγε και τη μουσική.
Δεν γνώριζαν όμως πως η μουσική, όπως και η σκέψη, έχει την ιδιότητα να μεταμφιέζεται για να επιβιώσει.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΑ ΟΡΓΑΝΑ ΤΟΥ «ΔΙΑΒΟΛΟΥ» ΚΑΙ ΟΙ ΠΥΡΕΣ ΤΟΥ 1648
Η ρωσική γη πριν από το 1648 αντηχούσε από όργανα που σήμερα μοιάζουν με ψίθυρους του παρελθόντος. Τα όργανα αυτά ήταν χειροποίητα, φτιαγμένα από ξύλο σημύδας ή σφενδάμου, και η κατασκευή τους ήταν μια ιερή τέχνη που περνούσε από πατέρα σε γιο.
Η ρωσική γη πριν από το 1648 αντηχούσε από όργανα που σήμερα μοιάζουν με ψίθυρους του παρελθόντος. Τα όργανα αυτά ήταν χειροποίητα, φτιαγμένα από ξύλο σημύδας ή σφενδάμου, και η κατασκευή τους ήταν μια ιερή τέχνη που περνούσε από πατέρα σε γιο.
ΤΑ ΚΥΡΙΟΤΕΡΑ ΘΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΥΡΑΣ
Η ΝΤΟΜΡΑ (DOMRA): Το κατεξοχήν όργανο των Σκομορόχων. Είχε στρογγυλό σώμα, μακρύ λαιμό και τρεις χορδές. Ήταν το «όπλο» των λαϊκών τραγουδιστών. Η Ντόμρα ήταν τόσο στενά συνδεδεμένη με τη σάτιρα κατά της Εκκλησίας, που οι αρχές την κήρυξαν ως το «πιο επικίνδυνο» όργανο.
ΤΟ ΓΚΟΥΣΛΙ (GUSLI): Το αρχαιότερο ρωσικό έγχορδο (σαν μικρή άρπα ή ψαλτήρι). Θεωρούνταν το όργανο των επικών αφηγητών. Αν και είχε βιβλικές ρίζες, η χρήση του σε παγανιστικές γιορτές το οδήγησε στην πυρά.
Η ΣΒΙΡΕΛ (SVIREL): Χειροποίητες φλογέρες από καλάμι ή ξύλο. Επειδή ήταν εύκολο να φτιαχτούν, οι αρχές δυσκολεύτηκαν να τις εξαφανίσουν, αλλά οι μεγάλες συλλογές των μουσικών θιάσων κάηκαν όλες.
ΤΑ ΜΠΟΥΜΠΝΙ (BUBNI): Τύμπανα και ντέφια που έδιναν τον ρυθμό στους εκστατικούς χορούς των χωρικών.
.jpg)
Η ΝΤΟΜΡΑ (DOMRA): Το κατεξοχήν όργανο των Σκομορόχων. Είχε στρογγυλό σώμα, μακρύ λαιμό και τρεις χορδές. Ήταν το «όπλο» των λαϊκών τραγουδιστών. Η Ντόμρα ήταν τόσο στενά συνδεδεμένη με τη σάτιρα κατά της Εκκλησίας, που οι αρχές την κήρυξαν ως το «πιο επικίνδυνο» όργανο.
ΤΟ ΓΚΟΥΣΛΙ (GUSLI): Το αρχαιότερο ρωσικό έγχορδο (σαν μικρή άρπα ή ψαλτήρι). Θεωρούνταν το όργανο των επικών αφηγητών. Αν και είχε βιβλικές ρίζες, η χρήση του σε παγανιστικές γιορτές το οδήγησε στην πυρά.
Η ΣΒΙΡΕΛ (SVIREL): Χειροποίητες φλογέρες από καλάμι ή ξύλο. Επειδή ήταν εύκολο να φτιαχτούν, οι αρχές δυσκολεύτηκαν να τις εξαφανίσουν, αλλά οι μεγάλες συλλογές των μουσικών θιάσων κάηκαν όλες.
ΤΑ ΜΠΟΥΜΠΝΙ (BUBNI): Τύμπανα και ντέφια που έδιναν τον ρυθμό στους εκστατικούς χορούς των χωρικών.
.jpg)
Η ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΑΦΑΝΙΣΜΟΥ: ΠΩΣ ΤΑ ΕΚΑΙΓΑΝ
Η καταστροφή δεν γινόταν κρυφά· ήταν μια δημόσια παράσταση εκφοβισμού.
Η Κατάσχεση: Οι απεσταλμένοι του Τσάρου (οι Streltsy) εισέβαλαν σε πανδοχεία και σπίτια. Άρπαζαν τα όργανα, τα στοίβαζαν σε μεγάλα κάρα και τα μετέφεραν στις κεντρικές πλατείες ή στις όχθες των ποταμών.
Οι Πυραμίδες των Οργάνων: Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, στο Ζαμοσκοβορέτσιε (περιοχή της Μόσχας), συγκεντρώθηκαν πέντε τεράστια κάρα γεμάτα όργανα. Τα στοίβαξαν σε σχήμα πυραμίδας για να είναι ορατά από μακριά.
Η Φλόγα: Η φωτιά άναβε με την ευλογία των ιερέων. Ο καπνός από το καιόμενο ξύλο και το βερνίκι γέμιζε την ατμόσφαιρα, ενώ οι Σκομορόχοι υποχρεούνταν συχνά να παρακολουθούν το «θάνατο» των εργαλείων της δουλειάς τους.
Η Συμβολική Πράξη: Δεν έκαιγαν μόνο τα όργανα. Μαζί τους έκαιγαν και τις μάσκες και τα κοστούμια των μουσικών, θέλοντας να σβήσουν κάθε ίχνος της ταυτότητάς τους.
«Και διατάζουμε: όπου βρεθούν τέτοια όργανα, να συλλέγονται και να καίγονται πέρα από τον ποταμό Μόσχοβα, ώστε να μην μείνει κανένα ίχνος από αυτά τα δαιμονικά τεχνουργήματα.»
— ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1648
Η καταστροφή δεν γινόταν κρυφά· ήταν μια δημόσια παράσταση εκφοβισμού.
Η Κατάσχεση: Οι απεσταλμένοι του Τσάρου (οι Streltsy) εισέβαλαν σε πανδοχεία και σπίτια. Άρπαζαν τα όργανα, τα στοίβαζαν σε μεγάλα κάρα και τα μετέφεραν στις κεντρικές πλατείες ή στις όχθες των ποταμών.
Οι Πυραμίδες των Οργάνων: Σύμφωνα με ιστορικές μαρτυρίες, στο Ζαμοσκοβορέτσιε (περιοχή της Μόσχας), συγκεντρώθηκαν πέντε τεράστια κάρα γεμάτα όργανα. Τα στοίβαξαν σε σχήμα πυραμίδας για να είναι ορατά από μακριά.
Η Φλόγα: Η φωτιά άναβε με την ευλογία των ιερέων. Ο καπνός από το καιόμενο ξύλο και το βερνίκι γέμιζε την ατμόσφαιρα, ενώ οι Σκομορόχοι υποχρεούνταν συχνά να παρακολουθούν το «θάνατο» των εργαλείων της δουλειάς τους.
Η Συμβολική Πράξη: Δεν έκαιγαν μόνο τα όργανα. Μαζί τους έκαιγαν και τις μάσκες και τα κοστούμια των μουσικών, θέλοντας να σβήσουν κάθε ίχνος της ταυτότητάς τους.
«Και διατάζουμε: όπου βρεθούν τέτοια όργανα, να συλλέγονται και να καίγονται πέρα από τον ποταμό Μόσχοβα, ώστε να μην μείνει κανένα ίχνος από αυτά τα δαιμονικά τεχνουργήματα.» — ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΤΑΓΜΑ ΤΟΥ 1648
ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ
Η καταστροφή ήταν τόσο απόλυτη που η Ντόμρα εξαφανίστηκε από τον χάρτη της Ρωσίας για σχεδόν 250 χρόνια. Το κενό που άφησε η φωτιά ήταν τόσο μεγάλο, που οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να εφεύρουν κάτι νέο, κάτι πιο απλό, που θα μπορούσε να κρυφτεί εύκολα: την Μπαλαλάικα.
Η καταστροφή ήταν τόσο απόλυτη που η Ντόμρα εξαφανίστηκε από τον χάρτη της Ρωσίας για σχεδόν 250 χρόνια. Το κενό που άφησε η φωτιά ήταν τόσο μεγάλο, που οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να εφεύρουν κάτι νέο, κάτι πιο απλό, που θα μπορούσε να κρυφτεί εύκολα: την Μπαλαλάικα.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΔΗΣ – Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΜΠΑΛΑΛΑΪΚΑΣ
Μετά την καταστροφή που είδαμε στον πίνακα, η ρωσική ύπαιθρος βυθίστηκε στη σιωπή. Αλλά όχι για πολύ.
Μετά την καταστροφή που είδαμε στον πίνακα, η ρωσική ύπαιθρος βυθίστηκε στη σιωπή. Αλλά όχι για πολύ.
Η ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΣΧΗΜΑΤΟΣ
Όταν η Ντόμρα (με το στρογγυλό σώμα) έγινε παράνομη, οι χωρικοί έπρεπε να βρουν έναν τρόπο να συνεχίσουν να παίζουν μουσική χωρίς να γίνονται εύκολα αντιληπτοί.
Το Τριγωνικό Σχήμα: Η θεωρία λέει πως η Μπαλαλάικα πήρε το τριγωνικό της σχήμα επειδή ήταν πολύ πιο εύκολο να κατασκευαστεί από τρία απλά κομμάτια ξύλου, σε αντίθεση με το δύσκολο στρογγυλό σκάφος της Ντόμρας που απαιτούσε ειδικό τεχνίτη.
Η Απόκρυψη: Η Μπαλαλάικα μπορούσε να αποσυναρμολογηθεί ή να κρυφτεί κάτω από τα φαρδιά ρούχα πιο εύκολα.
Το Όνομα: Η λέξη «Μπαλαλάικα» προέρχεται από ρίζες που σημαίνουν «φλυαρία» ή «αστεϊσμός». Ήταν ένα όνομα που δεν ακουγόταν απειλητικό στα αυτιά των αρχών, σε αντίθεση με την «αμαρτωλή» Ντόμρα.
Όταν η Ντόμρα (με το στρογγυλό σώμα) έγινε παράνομη, οι χωρικοί έπρεπε να βρουν έναν τρόπο να συνεχίσουν να παίζουν μουσική χωρίς να γίνονται εύκολα αντιληπτοί.
Το Τριγωνικό Σχήμα: Η θεωρία λέει πως η Μπαλαλάικα πήρε το τριγωνικό της σχήμα επειδή ήταν πολύ πιο εύκολο να κατασκευαστεί από τρία απλά κομμάτια ξύλου, σε αντίθεση με το δύσκολο στρογγυλό σκάφος της Ντόμρας που απαιτούσε ειδικό τεχνίτη.
Η Απόκρυψη: Η Μπαλαλάικα μπορούσε να αποσυναρμολογηθεί ή να κρυφτεί κάτω από τα φαρδιά ρούχα πιο εύκολα.
Το Όνομα: Η λέξη «Μπαλαλάικα» προέρχεται από ρίζες που σημαίνουν «φλυαρία» ή «αστεϊσμός». Ήταν ένα όνομα που δεν ακουγόταν απειλητικό στα αυτιά των αρχών, σε αντίθεση με την «αμαρτωλή» Ντόμρα.
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΟΥ ΔΕΝ ΚΑΗΚΕ
Παρά τις διώξεις, οι μελωδίες των Σκομορόχων πέρασαν στα χέρια των απλών αγροτών. Η μουσική έγινε μυστική. Δεν παιζόταν πλέον στις πλατείες, αλλά μέσα στα σπίτια, πίσω από κλειστές πόρτες, τα βράδια του χειμώνα.
Έτσι, η πυρά του 1648, αντί να σβήσει τη μουσική, την ανάγκασε να εξελιχθεί. Η Μπαλαλάικα έγινε το σύμβολο της επιβίωσης ενός ολόκληρου λαού.
Παρά τις διώξεις, οι μελωδίες των Σκομορόχων πέρασαν στα χέρια των απλών αγροτών. Η μουσική έγινε μυστική. Δεν παιζόταν πλέον στις πλατείες, αλλά μέσα στα σπίτια, πίσω από κλειστές πόρτες, τα βράδια του χειμώνα.
Έτσι, η πυρά του 1648, αντί να σβήσει τη μουσική, την ανάγκασε να εξελιχθεί. Η Μπαλαλάικα έγινε το σύμβολο της επιβίωσης ενός ολόκληρου λαού.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Η ΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ – ΟΤΑΝ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΟΙΗΣΗ
Στην ταινία «ΑΝΤΡΕΪ ΡΟΥΜΠΛΙΟΦ», ο ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ δεν κάνει απλώς μια ιστορική αναπαράσταση. Χρησιμοποιεί τον Σκομορόχο ως το σύμβολο του καλλιτέχνη που αρνείται να σιωπήσει μπροστά στην εξουσία.
Στην ταινία «ΑΝΤΡΕΪ ΡΟΥΜΠΛΙΟΦ», ο ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ δεν κάνει απλώς μια ιστορική αναπαράσταση. Χρησιμοποιεί τον Σκομορόχο ως το σύμβολο του καλλιτέχνη που αρνείται να σιωπήσει μπροστά στην εξουσία.
Η ΣΚΗΝΗ ΤΟΥ ΔΙΩΓΜΟΥ (ΑΝΑΛΥΣΗ)
Στη σκηνή που είδαμε στο βίντεο, ο Σκομορόχος (τον οποίο υποδύεται συγκλονιστικά ο Roland Bykov) προσφέρει μια στιγμή απόλυτης ελευθερίας στους χωρικούς.
Το Σπάσιμο του Οργάνου: Όταν οι φρουροί φτάνουν, δεν συλλαμβάνουν απλώς τον άνθρωπο. Το πρώτο πράγμα που κάνουν είναι να σπάσουν το όργανο πάνω στο δέντρο. Αυτό είναι το πιο δυνατό σημείο της σκηνής. Το όργανο είναι η προέκταση της ψυχής του· χωρίς αυτό, ο Σκομορόχος χάνει τη φωνή του.
Η Βία και η Λάσπη: Ο Ταρκόφσκι επιλέγει να δείξει τη σκηνή μέσα στη λάσπη και τη βροχή. Η λάσπη συμβολίζει την επίγεια σκληρότητα, ενώ η μουσική ήταν η μόνη «ανάταση» προς τον ουρανό.
Ο Ρουμπλιόφ ως Μάρτυρας: Ο ίδιος ο ζωγράφος Ρουμπλιόφ παρακολουθεί τη σκηνή. Η σιωπή του και το βλέμμα του δείχνουν την εσωτερική του σύγκρουση: Πώς μπορεί να δημιουργήσει κανείς τέχνη (εικόνες) σε έναν κόσμο που καίει τα όργανα και βασανίζει τους ανθρώπους;
Στη σκηνή που είδαμε στο βίντεο, ο Σκομορόχος (τον οποίο υποδύεται συγκλονιστικά ο Roland Bykov) προσφέρει μια στιγμή απόλυτης ελευθερίας στους χωρικούς.
Το Σπάσιμο του Οργάνου: Όταν οι φρουροί φτάνουν, δεν συλλαμβάνουν απλώς τον άνθρωπο. Το πρώτο πράγμα που κάνουν είναι να σπάσουν το όργανο πάνω στο δέντρο. Αυτό είναι το πιο δυνατό σημείο της σκηνής. Το όργανο είναι η προέκταση της ψυχής του· χωρίς αυτό, ο Σκομορόχος χάνει τη φωνή του.
Η Βία και η Λάσπη: Ο Ταρκόφσκι επιλέγει να δείξει τη σκηνή μέσα στη λάσπη και τη βροχή. Η λάσπη συμβολίζει την επίγεια σκληρότητα, ενώ η μουσική ήταν η μόνη «ανάταση» προς τον ουρανό.
Ο Ρουμπλιόφ ως Μάρτυρας: Ο ίδιος ο ζωγράφος Ρουμπλιόφ παρακολουθεί τη σκηνή. Η σιωπή του και το βλέμμα του δείχνουν την εσωτερική του σύγκρουση: Πώς μπορεί να δημιουργήσει κανείς τέχνη (εικόνες) σε έναν κόσμο που καίει τα όργανα και βασανίζει τους ανθρώπους;
Η ΣΥΝΔΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΟΒΙΕΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
Ο Ταρκόφσκι, γυρίζοντας την ταινία το 1966, ήξερε καλά τι σήμαινε λογοκρισία. Το κάψιμο των οργάνων του 17ου αιώνα ήταν για εκείνον μια ξεκάθαρη αναφορά στις «πυρές» της δικής του εποχής:
Στην απαγόρευση των βιβλίων.
Στη φίμωση των ποιητών.
Στον έλεγχο της καλλιτεχνικής έκφρασης από το κράτος.
«Η τέχνη είναι μια θυσία», έλεγε ο Ταρκόφσκι. Ο Σκομορόχος του θυσιάζει την ελευθερία του (και το όργανό του) για να δώσει μια στιγμή χαράς στον λαό.
Ο Ταρκόφσκι, γυρίζοντας την ταινία το 1966, ήξερε καλά τι σήμαινε λογοκρισία. Το κάψιμο των οργάνων του 17ου αιώνα ήταν για εκείνον μια ξεκάθαρη αναφορά στις «πυρές» της δικής του εποχής:
Στην απαγόρευση των βιβλίων.
Στη φίμωση των ποιητών.
Στον έλεγχο της καλλιτεχνικής έκφρασης από το κράτος.
«Η τέχνη είναι μια θυσία», έλεγε ο Ταρκόφσκι. Ο Σκομορόχος του θυσιάζει την ελευθερία του (και το όργανό του) για να δώσει μια στιγμή χαράς στον λαό.
ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ
Στο τέλος της ταινίας, ο Σκομορόχος επιστρέφει χρόνια μετά. Είναι γέρος, ταλαιπωρημένος, αλλά είναι ακόμα εκεί. Η εξουσία έσπασε το όργανο, έκαψε τις Ντόμρες, αλλά δεν κατάφερε να ξεριζώσει την ανάγκη του ανθρώπου να τραγουδά.
Στο τέλος της ταινίας, ο Σκομορόχος επιστρέφει χρόνια μετά. Είναι γέρος, ταλαιπωρημένος, αλλά είναι ακόμα εκεί. Η εξουσία έσπασε το όργανο, έκαψε τις Ντόμρες, αλλά δεν κατάφερε να ξεριζώσει την ανάγκη του ανθρώπου να τραγουδά.
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΤΑΧΤΕΣ – Ο ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΟΥ ΗΧΟΥ
Η ιστορία μας κλείνει με μια ανατροπή. Η εξουσία που προσπάθησε να κάψει τη μουσική, τελικά ηττήθηκε από την ίδια την επιμονή του λαού. Η σιωπή που επιβλήθηκε το 1648 κράτησε πολύ, αλλά η «ανάσταση» των οργάνων ήταν θεαματική.
Η ιστορία μας κλείνει με μια ανατροπή. Η εξουσία που προσπάθησε να κάψει τη μουσική, τελικά ηττήθηκε από την ίδια την επιμονή του λαού. Η σιωπή που επιβλήθηκε το 1648 κράτησε πολύ, αλλά η «ανάσταση» των οργάνων ήταν θεαματική.
Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΝΤΟΜΡΑΣ
Για πάνω από δύο αιώνες, η Ντόμρα θεωρούνταν ένα «φάντασμα». Όλοι ήξεραν ότι υπήρχε, αλλά κανείς δεν την είχε δει. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο μουσικός και ερευνητής Βασίλι Αντρέγιεφ, ανακάλυψε σε ένα απομακρυσμένο χωριό ένα παλιό, σπασμένο όργανο που έμοιαζε με τις περιγραφές των Σκομορόχων.
Με τη βοήθεια οργανοποιών, ανακατασκεύασε τη Ντόμρα βασισμένος σε ιστορικά σχέδια.
Το όργανο που κάηκε στις πυρές της Μόσχας, επέστρεψε για να γίνει το «πρώτο βιολί» της ρωσικής λαϊκής ορχήστρας.
Για πάνω από δύο αιώνες, η Ντόμρα θεωρούνταν ένα «φάντασμα». Όλοι ήξεραν ότι υπήρχε, αλλά κανείς δεν την είχε δει. Στα τέλη του 19ου αιώνα, ο μουσικός και ερευνητής Βασίλι Αντρέγιεφ, ανακάλυψε σε ένα απομακρυσμένο χωριό ένα παλιό, σπασμένο όργανο που έμοιαζε με τις περιγραφές των Σκομορόχων.
Με τη βοήθεια οργανοποιών, ανακατασκεύασε τη Ντόμρα βασισμένος σε ιστορικά σχέδια.
Το όργανο που κάηκε στις πυρές της Μόσχας, επέστρεψε για να γίνει το «πρώτο βιολί» της ρωσικής λαϊκής ορχήστρας.
Η ΜΠΑΛΑΛΑΪΚΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΣΥΜΒΟΛΟ
Η Μπαλαλάικα, το «παιδί της αντίστασης» που γεννήθηκε κρυφά στα χωριά, εξελίχθηκε από ένα απλό αγροτικό όργανο σε ένα όργανο υψηλής δεξιοτεχνίας. Ο Αντρέγιεφ δημιούργησε μια ολόκληρη οικογένεια Μπαλαλάικας (από την πολύ μικρή Prima μέχρι την τεράστια Contrabass).
Η Μπαλαλάικα, το «παιδί της αντίστασης» που γεννήθηκε κρυφά στα χωριά, εξελίχθηκε από ένα απλό αγροτικό όργανο σε ένα όργανο υψηλής δεξιοτεχνίας. Ο Αντρέγιεφ δημιούργησε μια ολόκληρη οικογένεια Μπαλαλάικας (από την πολύ μικρή Prima μέχρι την τεράστια Contrabass).
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΩΣ ΝΙΚΗΤΗΣ
Σήμερα, όταν ακούμε μια μεγάλη ορχήστρα ρωσικών παραδοσιακών οργάνων, ακούμε στην πραγματικότητα τον απόηχο εκείνων των Σκομορόχων.
Η Ντόμρα και η Μπαλαλάικα δεν είναι πια «διαβολικά όργανα», αλλά η εθνική υπερηφάνεια μιας χώρας.
Η ταινία του Ταρκόφσκι παραμένει το αιώνιο μνημείο για όλους εκείνους τους μουσικούς που είδαν τα όργανά τους να σπάνε, αλλά συνέχισαν να τραγουδούν.
Σήμερα, όταν ακούμε μια μεγάλη ορχήστρα ρωσικών παραδοσιακών οργάνων, ακούμε στην πραγματικότητα τον απόηχο εκείνων των Σκομορόχων.
Η Ντόμρα και η Μπαλαλάικα δεν είναι πια «διαβολικά όργανα», αλλά η εθνική υπερηφάνεια μιας χώρας.
Η ταινία του Ταρκόφσκι παραμένει το αιώνιο μνημείο για όλους εκείνους τους μουσικούς που είδαν τα όργανά τους να σπάνε, αλλά συνέχισαν να τραγουδούν.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ: ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ
Όπως το κάψιμο των βιβλίων δεν κατάφερε ποτέ να σταματήσει τις ιδέες, έτσι και το κάψιμο των οργάνων δεν σταμάτησε τη μουσική. Οι πυρές έσβησαν, η στάχτη παρασύρθηκε από τον άνεμο, αλλά οι χορδές συνεχίζουν να δονούνται.
Η τέχνη, όπως μας έδειξε ο ΑΝΤΡΕΪ ΡΟΥΜΠΛΙΟΦ, είναι σαν το νερό: βρίσκει πάντα τον τρόπο να κυλήσει, ακόμα και μέσα από τα πιο σκληρά εμπόδια
Για πολλούς αιώνες, η Ορθόδοξη Εκκλησία είχε απαγορεύσει κάθε θεατρική αναπαράσταση των Σκομορόχων, θεωρώντας την «ιεροσυλία». Έπρεπε να φτάσουμε στον 19ο αιώνα για να τολμήσουν οι συνθέτες να φέρουν αυτούς τους «καταραμένους» μουσικούς πίσω στη σκηνή των μεγάλων θεάτρων (όπως το Μπολσόι).
Ν. ΡΙΜΣΚΙ-ΚΟΡΣΑΚΟΦ - «Η ΠΑΝΩΡΑΙΑ ΤΟΥ ΧΙΟΝΙΟΥ» (ΣΚΗΝΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΣΚΟΜΟΡΟΧΟΥΣ)
Χορός των Σκομορόχων
Κάτω από τις φλαμουριές, κάτω από τις φλαμουριές,
Οι σκομορόχοι (περιπλανώμενοι γελωτοποιοί) χορεύουν.
Χορεύουν, χορεύουν,
Τους ανθρώπους διασκεδάζουν.
Στο δρόμο, στον δρόμο,
Στο πλατύ το μονοπάτι,
Περπατούν οι σκομορόχοι,
Περπατούν οι διασκεδαστές.
Παίζουν τις μπαλαλάικες,
Χτυπούν τα ντέφια,
Τραγουδούν τραγούδια,
Προσκαλούν τον κόσμο στον χορό.
Αχ, εσείς σκομορόχοι,
Παιδιά της χαράς,
Παίξτε μας έναν σκοπό,
Να χορέψουμε κι εμείς!Ακολουθεί το πλήρες κείμενο, διαμορφωμένο για επίσημη δημοσίευση, συνθέτοντας όλη την ιστορική και καλλιτεχνική έρευνα που κάναμε.Όπως το κάψιμο των βιβλίων δεν κατάφερε ποτέ να σταματήσει τις ιδέες, έτσι και το κάψιμο των οργάνων δεν σταμάτησε τη μουσική. Οι πυρές έσβησαν, η στάχτη παρασύρθηκε από τον άνεμο, αλλά οι χορδές συνεχίζουν να δονούνται.
Η τέχνη, όπως μας έδειξε ο ΑΝΤΡΕΪ ΡΟΥΜΠΛΙΟΦ, είναι σαν το νερό: βρίσκει πάντα τον τρόπο να κυλήσει, ακόμα και μέσα από τα πιο σκληρά εμπόδια
Για πολλούς αιώνες, η Ορθόδοξη Εκκλησία είχε απαγορεύσει κάθε θεατρική αναπαράσταση των Σκομορόχων, θεωρώντας την «ιεροσυλία». Έπρεπε να φτάσουμε στον 19ο αιώνα για να τολμήσουν οι συνθέτες να φέρουν αυτούς τους «καταραμένους» μουσικούς πίσω στη σκηνή των μεγάλων θεάτρων (όπως το Μπολσόι).
ΜΕ ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ
ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΠΟΥ ΝΙΚΗΣΑΝ ΤΗΝ ΠΥΡΑ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΣΑΡΟ ΑΛΕΞΙΟ ΣΤΟΝ ΑΝΤΡΕΪ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ
Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ ΤΟΥ 1648
Το 1648, η Ρωσία βυθίστηκε στη σιωπή. Με διάταγμα του Τσάρου Αλεξίου Μιχαήλοβιτς, η λαϊκή μουσική κηρύχθηκε «δαιμονική». Οι Σκομορόχοι, οι πλανόδιοι μουσικοί και σατιριστές, διώχθηκαν απάνθρωπα. Τα όργανά τους —οι στρογγυλές Ντόμρες, τα επικά Γκούσλι και οι αυλοί— κατασχέθηκαν μαζικά. Στις όχθες του ποταμού Μόσχοβα, στήθηκαν γιγαντιαίες πυρές όπου κάηκαν ολόκληρα κάρα γεμάτα με την ηχητική ιστορία ενός λαού. Η εξουσία πίστεψε πως καίγοντας το ξύλο, θα έκαιγε και την ανάγκη του ανθρώπου για ελευθερία.
Η ΜΑΤΙΑ ΤΟΥ ΤΑΡΚΟΦΣΚΙ
Αυτή τη βίαιη στιγμή απαθανάτισε ο Αντρέι Ταρκόφσκι στην ταινία του «Αντρέι Ρουμπλιόφ». Η σκηνή όπου οι φρουροί σπάνε το όργανο του Σκομορόχου πάνω στο δέντρο, μέσα στη λάσπη και τη βροχή, αποτελεί το παγκόσμιο σύμβολο της καλλιτεχνικής δίωξης. Για τον Ταρκόφσκι, το σπάσιμο της χορδής ήταν το σπάσιμο της ίδιας της ανθρώπινης φωνής μπροστά στη λογοκρισία.
Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΠΑΛΑΛΑΪΚΑΣ
Όμως, η τέχνη είναι σαν το νερό. Μετά την καταστροφή της Ντόμρας, οι χωρικοί επινόησαν την Μπαλαλάικα. Το τριγωνικό της σχήμα, εύκολο στην κατασκευή και την απόκρυψη, ήταν μια πράξη επιβίωσης. Η μουσική δραπέτευσε από τις πλατείες και κρύφτηκε στα σπίτια, κάτω από τα χιόνια, περιμένοντας τη δικαίωσή της.
Η ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ: «Η ΠΑΝΩΡΑΙΑ ΤΟΥ ΧΙΟΝΙΟΥ»
Η οριστική νίκη ήρθε μέσα από την όπερα. Ο Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ, στην «Πανωραία του Χιονιού», έδωσε ξανά φωνή στους διωγμένους μουσικούς. Οι στίχοι του τραγουδιού εισόδου των Σκομορόχων αποτελούν την πνευματική παρακαταθήκη αυτής της διαδρομής:
ΡΩΣΙΚΑ Под кустом, кустом, под ракитовым, Под крутым бережком, под ракитовым. Тут лежал удал добрый молодец, Не убит он, не ранен, а просто пьян. Гусли звонкие под головой, А балалайка в ногах лежит!
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ Κάτω από τον θάμνο, τον θάμνο της ιτιάς, Κάτω από την απότομη όχθη, την ιτιά. Εκεί κείτονταν ένας γενναίος νέος, Ούτε σκοτωμένος, ούτε πληγωμένος, μα απλά μεθυσμένος. Το γκούσλι που ηχεί είναι κάτω από το κεφάλι του, Και η μπαλαλάικα κείτεται στα πόδια του!
ΓΙΑΤΙ ΑΥΤΟΙ ΟΙ ΣΤΙΧΟΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΙΚΗ ΜΑΣ;
Η Αναφορά στα Όργανα: Το Γκούσλι (η σκέψη) και η Μπαλαλάικα (η κίνηση) αναφέρονται ρητά. Η φωτιά απέτυχε. Τα όργανα επέζησαν στη μνήμη και τη φύση.
Η «Μέθη» ως Ελευθερία: Η εξουσία τους είπε μεθυσμένους για να τους απαξιώσει. Η τέχνη απαντά πως αυτή η «μέθη» είναι η έκσταση της δημιουργίας, που καμία φυλακή δεν μπορεί να περιορίσει.
Η Αθανασία: «Ούτε σκοτωμένος, ούτε πληγωμένος». Αυτή είναι η τελική απάντηση της τέχνης στην πυρά. Ο μουσικός θα βρίσκεται πάντα εκεί, κάτω από μια ιτιά, περιμένοντας τη στιγμή που ο κόσμος θα είναι πάλι έτοιμος να τον ακούσει.
Η ιστορία των Σκομορόχων μας διδάσκει πως μπορείς να κάψεις το ξύλο, αλλά δεν μπορείς να κάψεις τον ήχο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ & ΠΗΓΕΣ
Για τη σύνταξη αυτού του αφιερώματος χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από τη διεθνή ιστοριογραφία και τη ρωσική λαογραφική παράδοση:
Russell Zguta, "Russian Skomorokhi" (1978): Η πληρέστερη μελέτη για την κοινωνική και πολιτική δράση των Σκομορόχων και τη σύγκρουσή τους με το τσαρικό καθεστώς.
Alexander Novoselsky, "The History of the Russian Balalaika": Μια βαθιά ανάλυση της εξέλιξης των λαϊκών οργάνων μετά τους διωγμούς του 17ου αιώνα.
Andrei Tarkovsky, "Sculpting in Time": Οι στοχασμοί του σκηνοθέτη για την καλλιτεχνική θυσία και τον συμβολισμό του Σκομορόχου στην ταινία «Αντρέι Ρουμπλιόφ».
Nikolai Rimsky-Korsakov, "The Snow Maiden" (Snegurochka): Η μουσική παρτιτούρα και το λιμπρέτο της όπερας, που αποτελούν το ζωντανό αρχείο της λαϊκής μελωδίας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου