Ο εφιάλτης της Περσεφόνης

 Όταν ο Νίκος Γκάτσος έγραφε τους στίχους για τον «Εφιάλτη της Περσεφόνης» και ο Μάνος Χατζιδάκις τους έντυνε με την απαράμιλλη, υποβλητική μουσική του, δεν αποτύπωναν απλώς την εικόνα μιας εποχής. Έφτιαχναν ένα προφητικό μνημείο, μια διαχρονική κραυγή αγωνίας που σήμερα ηχεί πιο αληθινή, πιο οδυνηρή και πιο επίκαιρη από ποτέ.

Το μεγαλείο της δημιουργίας τους έγκειται στο ότι διέβλεψαν πολύ νωρίτερα από την εποχή τους το μέγεθος της καταστροφής που ερχόταν. Στα μέσα της δεκαετίας του '70, η απειλή εκφραζόταν κυρίως μέσα από την ταχεία εκβιομηχάνιση, τα φουγάρα και το τσιμέντο που έπνιγαν ιστορικούς τόπους όπως η

Ελευσίνα. Όμως ο ποιητής και ο συνθέτης δεν στάθηκαν μόνο στα συμπτώματα των καιρών τους. Διέγνωσαν τη βαθύτερη νοοτροπία: την αλόγιστη απληστία, τη μετατροπή της φύσης σε εμπόρευμα και τη θυσία της πολιτισμικής μνήμης στον βωμό ενός πρόσκαιρου κέρδους.

Σήμερα, η καταστροφή που ξεκίνησε τότε όχι μόνο δεν αναχαιτίστηκε, αλλά συνεχίζεται με τρόπο ολοκληρωτικό και σαρωτικό. Η βία δεν περιορίζεται πια στα όρια των πόλεων, αλλά εισβάλλει απροκάλυπτα στην καρδιά του φυσικού περιβάλλοντος:

• Ισοπέδωση των βουνοκορφών: Οι άλλοτε ανέγγιχτες κορυφογραμμές και τα ορεινά οικοσυστήματα μετατρέπονται σε βιομηχανικές ζώνες. Η τοποθέτηση ανεμογεννητριών και η διάνοιξη δρόμων καταστρέφουν παρθένους βιότοπους, εκτοπίζοντας τα σπάνια πουλιά που κάποτε ξαπόσταζαν εκεί, επιβεβαιώνοντας με τον πιο σκληρό τρόπο τον στίχο του Γκάτσου.

• Σαρωτικές πυρκαγιές και απογύμνωση: Τα δάση κατακαίγονται ασταμάτητα, η γη χάνει τη δυνατότητα της φυσικής της αναγέννησης και τα τοπία μετατρέπονται σε νεκρές, ερημοποιημένες εκτάσεις, έτοιμες να παραδοθούν στην επόμενη επενδυτική εκμετάλλευση.

• Οι «ψηφιακές» υψικάμινοι: Η τεχνολογική ανάπτυξη φέρνει μαζί της τα γιγαντιαία κέντρα δεδομένων (data centers), τα οποία, αν και εξυπηρετούν την άυλη τεχνολογία, καταλαμβάνουν τεράστιες εκτάσεις γης, καταναλώνουν αλόγιστα πολύτιμους φυσικούς πόρους όπως το νερό και δεσμεύουν τεράστιες ποσότητες ενέργειας.

• Η πλήρης εμπορευματοποίηση: Η φύση, η ιστορία και η ταυτότητα ενός τόπου αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως «οικόπεδο», ως «πεδίο επένδυσης» και ως εμπορεύσιμο προϊόν, μετατρέποντας τη χώρα σε ένα απέραντο «μαγαζί».

Μέσα σε αυτό το τοπίο της σύγχρονης λεηλασίας, η μουσική του Μάνου Χατζιδάκις —με τη λυρική της γλυκύτητα που εναλλάσσεται με μια δωρική, τραγική σοβαρότητα— δίνει στους στίχους του Γκάτσου τη διάσταση ενός αρχαίου θρήνου και ταυτόχρονα μιας αιώνιας καταγγελίας. Η παράκληση προς την Περσεφόνη να παραμείνει στο σκοτάδι της γης και να μην ξυπνήσει σε αυτό το «ρημαγμένο περβόλι της οργής» δεν είναι απλώς μια ποιητική μεταφορά. Είναι η πικρή, προφητική διαπίστωση ότι σε έναν κόσμο που θυσιάζει τα πάντα στο τσιμέντο και την εκμετάλλευση, η φύση και η ελευθερία δεν μπορούν πια να βρουν τόπο να αναγεννηθούν.